Sint-Maarten


Hij komt, hij komt, de lieve goede Sint… Maar welke Sint? In Denderland komen immers twee Sinten langs, weliswaar elk in andere gemeenten. Sinterklaas komt op 6 december langs in Ninove en Denderleeuw, maar in Aalst, Lede en het grootste deel van Erpe-Mere brengt Sint-Maarten op 11 november een bezoek aan de kinderen met snoep en cadeautjes. In Vlaanderen wordt deze heilige ook nog gevierd in de Antwerpse Kempen, de streek rond Mechelen, de streek rond Beveren en enkele gemeenten in West-Vlaanderen. Hoewel de Sint-Maartensviering nog intensief gevierd wordt en als geheel niet bedreigd is, worden bepaalde traditionele elementen wel verdrongen door de in Vlaanderen meer verspreide Sinterklaasviering en zelfs het opkomende Halloween dat ook doorgaat rond deze periode.

© André De Grauwe, MADEinDENDERLAND.be, Sint-Maarten op bezoek in de Volkskring te Lede, jaren ’50

 

Martinus: soldaat, bisschop en heilige

Martinus van Tours werd rond 316 geboren in het huidige Hongarije. Als jonge soldaat in het Romeinse leger trok hij naar Gallië, waar hij volgens de legende aan de stadspoorten van Amiens een bedelaar ontmoette, aan wie hij de helft van zijn mantel gaf. De andere helft van zijn mantel kon hij niet wegschenken aangezien deze eigendom was van het Romeinse rijk. De bedelaar zou een verschijning van Jezus geweest zijn en Maarten bekeerde zich tot het christendom (dat toen nog niet over heel Europa verspreid was). Hij werd duiveluitdrijver en kluizenaar, stichtte het eerste klooster op Franse bodem en werd in 371 door de bevolking van Tours verkozen tot bisschop. Hij zette zich in voor de verspreiding van het christendom en stichtte kerken en de bekende abdij van Marmoutier. Maarten stierf in 397 en werd op 11 november begraven in de basiliek van Tours, tot op heden zijn naamdag en feestdag. Al snel na zijn dood kwam de verering op gang en werd hij beschermheilige voor onder meer armen, soldaten en Frankrijk. Sint-Maarten werd een van de populairste heiligen van de middeleeuwen. Ook de stad Aalst heeft Sint-Maarten als patroonheilige, de hoofdkerk van de stad heet dan ook de Sint-Martinuskerk.

 

Sint-Maartensfeest

Het volksfeest zou ook zijn oorsprong kunnen hebben bij de Germaanse winterfeesten. 11 november valt bijvoorbeeld samen met het Keltische Alfmaent, waarbij ook slacht- en oogstfeesten werden gehouden. De figuur van Sint-Maarten lijkt (net als Sinterklaas overigens) in de iconografie opvallend veel op de Germaanse god Wodan: een grote gestalte, met grote hoed, lange baard en wijde mantel, met speer en toverlans, zittend op een schimmel (Sleipnir) waarmee hij door het luchtruim scheerde.

In de volkscultuur past het Sint-Maartensfeest bij de zogenaamde lichtfeesten, die lopen van Halloween (eind oktober) tot Maria Lichtmis (begin februari). In een aantal streken (waaronder in Limburg) worden Sint-Maartensvuren gehouden, of wordt er met lichtjes rondgegaan (bijvoorbeeld in uitgeholde bieten).

Sint-Maarten is ook een bedelfeest om de moeilijke wintermaanden door te komen. In Denderland wordt eerder rond Driekoningen aan bedelzingen gedaan.

In Denderland lijkt Sint-Maarten heel sterk op Sinterklaas: eerder dan een Romeinse soldaat wordt hij meestal als bisschop voorgesteld, met staf, mantel en mijter. Hij vervult ook dezelfde rol als kindervriend: ’s nachts brengt hij met de hulp van zijn pieten snoepgoed en cadeautjes.

 

Immaterieel erfgoed in de kijker

Sinds 2009 werd de Sint-Maartensviering, net als de viering van Sint-Niklaas, opgenomen op de Inventaris Vlaanderen voor Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Erfgoedcel Denderland wil zich in 2019 en 2020 inzetten om enkele typische immaterieel erfgoedelementen die eigen zijn aan de feestdag van Sint-Maarten in onze regio te stimuleren en misschien zelfs te herintroduceren. We besteden aandacht aan de figuur van Sint-Martinus en wat de viering vroeger en nu voor de gemeenschap in de regio betekent.

Sint-Maarten is een echte kindervriend, maar hoe goed kennen kinderen het verhaal van Martinus van Tours en hoe groot is de verwarring met Sinterklaas? Om kinderen te laten kennis maken met de typische erfgoedelementen van de Sint-Maartensviering werken we aan een geïllustreerd prentenboek, dat op een ludieke manier het verhaal vertelt van Maarten die Sint werd. Daarnaast stimuleren we traditionele gebruiken rond de Sint-Maartensviering en willen we deze ook herintroduceren. Zo wordt de traditie van de bietenlantaarns, waarbij kinderen bieten uithollen, er een kaarsje in plaatsen en hiermee op tocht gaan, slechts in één deelgemeente van de regio in ere gehouden. Deze activiteit willen we in alle Sint-Maartensgemeenten herintroduceren. Rond 11 november zijn er ook talrijke Sint-Maartensactiviteiten, waar we de traditionele elementen van de Sint-Maartensviering in de kijker willen plaatsen.

 

Hij komt, hij komt… De terugkeer van het ruiterbeeld van Sint-Maarten

Heel wat kerken werden aan Sint-Maarten gewijd en talrijke kunstwerken tonen het leven en de mirakels van de heilige. Het vroegere hoofdaltaar van de Sint-Martinuskerk te Aalst uit 1674 werd bekroond met een levensgroot beeldhouwwerk van Martinus als Romeinse soldaat die met zijn zwaard zijn mantel in twee snijdt, aangevuld met twee beelden van bedelaars. In 1901 werd het barokke hoofdaltaar echter afgebroken omdat men het niet vond passen bij de gotische architectuur van de kerk. Het beeld verdween samen met het altaar en belandde in brokstukken op de zolder van ‘t Gasthuys stedelijk museum Aalst. Sinds twee jaar wordt het beeld echter gerestaureerd in het atelier van de opleiding conservatie-restauratie van de Universiteit Antwerpen. Het beeld zal in 2019 terugkeren naar de kerk. De terugkeer van het iconische beeld willen we aangrijpen om het erfgoedverhaal én het restauratieverhaal te vertellen met het publiekproject “hij komt, hij komt’, in samenwerking met de Stad Aalst.

Hoofdaltaar Sint-Martinuskerk met ruiterbeeld, foto van voor 1901, Collectie Stadsarchief Aalst, www.madeinaalst.be.

 

Het ruiterbeeld van Sint-Maarten in het restauratieatelier van de Universiteit Antwerpen

 

Op stap met Martinus… De Martinusroute

Martinus van Tours kwam niet met de stoomboot en nam al helemaal geen trein. In de 4e eeuw n.C. mocht je al tevreden zijn met een paard of je moest te voet. De tochten van Martinus doorheen Europa zorgden voor de inspiratie voor de internationale Martinusroute die momenteel in volle ontwikkeling is. Ook Denderland ligt op deze route, namelijk op het stuk tussen Utrecht en Tours. Binnen het project werken we mee aan de verwezenlijking van deze wandelroute en zetten we het initiatief mee in de kijker op Erfgoeddag, wanneer een deel van de route wordt ingewandeld.