Religieus erfgoed in Denderland


Erfgoedcel Denderland wil samen met de Vlaamse Overheid – departement Cultuur, jeugd en media de kerkcollecties uit haar werkgebied inventariseren, fotograferen en digitaliseren. Een titanenwerk als je weet dat er in de gemeenten waar het over gaat (Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove) ongeveer 50 parochiekerken te vinden zijn. En in elke parochiekerk, groot of klein, eeuwenoud of toch recenter, zijn er merkwaardige erfgoedobjecten terug te vinden. Soms echte topstukken, denk maar aan de Rubens in Sint-Martinuskerk van Aalst, soms kleine verborgen pareltjes, die zeker niet minder belangrijk zijn. Dit kan de erfgoedcel niet alleen aan. Daarom deed zij een oproep naar mensen met wat tijd en een hart voor religieus erfgoed om zich te melden als vrijwilliger.

Tegen 2020 wil de erfgoedcel in zo veel mogelijk parochiekerken uit het werkingsgebied een actuele, digitale inventaris verwezenlijkt zien via een vrijwilligerswerking. Op die manier sensibiliseert Erfgoedcel Denderland kerkbesturen en publiek rond religieus erfgoed.

Op onderstaande kaart vind je de huidige stand van zaken. Groen = volledig geïnventariseerd, oranje = inventarisatie bezig, rood = nog niet geïnventariseerd en blauw = kerk is herbestemd

Wat is roerend religieus erfgoed?

Alle verplaatsbare voorwerpen die verwijzen naar een religieuze, godsdienstige of devotionele context of ermee in verband staan, zowel in het openbare als in het privédomein, behoren tot het roerend religieus erfgoed. Roerend religieus erfgoed kan verwijderd worden zonder dat de onroerende context hierdoor beschadigd of incompleet wordt.

In de praktijk zijn dit erfgoedobjecten in de kerkcollectie zoals kandelaars, heiligenbeelden, kazuifels… Maar hiertoe behoren ook objecten die onroerend werden door bestemming zoals een orgel. Deze collecties bestaan uit vele soorten objecten, waarvan het gebruik niet altijd meer gekend is. Zo zijn er veel voorwerpen in onbruik geraak door de gewijzigde liturgie na het tweede Vaticaanse concilie (1962-1965).

Erfgoedinventaris: een pluspunt

Een inventaris is een goed gedocumenteerd overzicht van het roerend erfgoedbezit van een instelling. Een dergelijk document is onmisbaar om zicht te krijgen op de samenstelling en waarde van een collectie. Om goed voor een collectie te kunnen zorgen, is een eerste stap te weten wat er in huis is.

Een inventaris bijhouden van de kerkcollectie is een verplichting binnen het eredienstendecreet, maar wordt niet uitgebreid gespecifieerd. Hierdoor zijn in de praktijk kerkinventarissen vaak helemaal niet uniform, niet actueel, niet professioneel opgesteld…

Kerkinventarissen zijn eveneens (maar niet noodzakelijk hiervoor!) de basis om een toekomstvisie te kunnen ontwikkelen voor het kwetsbare erfgoed. Door het veranderende kerklandschap is het religieus erfgoed, en dus ook de kerkcollecties, aan sterke veranderingen onderhevig.

Vrijwilligers

Erfgoedcel Denderland werkt voor deze inventarisatie met een enthousiast team vrijwilligers met verschillende interesses. Op die manier vullen zij elkaar perfect aan en hebben de vrijwilligers steun aan elkaar.

Waarom werken met vrijwilligers? Het inventariseren is geen eenvoudige taak voor kerkfabrieken. We kunnen niet verwachten dat zij dit zelf helemaal alleen in orde te brengen. Vrijwilligers kunnen helpen bij het fysiek controleren van de objecten, het fotograferen van de objecten, de invoer in het digitale systeem, … Werken met vrijwilligers vergroot ook het draagvlak voor het religieus erfgoed.

Deze vrijwilligers gaan een gewaardeerd engagement aan. Gedurende de tijd dat zij aan de slag gaan worden begeleid en ondersteund, waardoor zij een grote kennisopbouw hebben en inzetbaar zijn in meerdere parochiekerken.

foto Geert Vanden Broeck

Aan de slag

Sinds maart 2015 zijn er verschillende groepjes vrijwilligers aan de slag in parochiekerken. De vrijwilligers observeren, beschrijven, meten en fotograferen minutieus alle religieuze- en erfgoedobjecten die zich in de kerken bevinden Hier zijn ze momenteel aan de slag:

  • Elke maandagochtend inventariseren 4 vrijwilligers de kerkcollectie van de Sint-Martinuskerk te Lede.
  • Elke maandagochtend inventariseren 4 vrijwilligers de kerkcollectie van de Sint-Martinuskerk te Bambrugge.
  • Elke maandagochtend inventariseren 2 vrijwilligers de kerkcollectie van de Sint-Annakerk te Aalst.
  • Elke maandagnamiddag inventariseren 3 vrijwilligers de kerkcollectie van de Sint-Jozefkerk te Aalst.
  • Elke maandagnamiddag inventariseren 2 vrijwilligers de kerkcollectie van de O.L.Vr. ter Noodkerk te Huissegem (Denderleeuw).
  • Elke dinsdagochtend inventariseren 4 vrijwilligers de kerkcollecties van de Sint-Christoffelkerk te Pollare (Ninove).

We willen hen oprecht bedanken voor hun groot hart voor het religieuze erfgoed van onze regio!

Digitaal: Erfgoedinzicht

Sinds 2013 bestaat de digitale databank Erfgoedinzicht (www.erfgoedinzicht.be). Het doel van deze databank is samen te werken aan de ontsluiting van het erfgoed in West- en Oost-Vlaanderen. Musea kunnen hierop terecht, maar ook de religieuze collecties van kerken uit West- en Oost-Vlaanderen. Deze databank wordt constant geoptimaliseerd en geüpdatet.

Aan een digitale inventaris zijn enkele voordelen verbonden. Zo kan deze bijvoorbeeld eenvoudiger worden geactualiseerd dan een fysieke inventaris. Ook de historiek van bepaalde ingrepen op een object kan worden bijgehouden.  En de opslag van zowel digitaal fotomateriaal als tekstdocumenten is mogelijk. Daar komt nog eens bovenop dat de collectie ook digitaal ontsloten kan worden via het internet. Op die manier kunnen kerkbesturen dus makkelijk een erfgoedwerking opzetten.

Publicaties en publieksontsluiting

Een afgewerkte inventaris kan gebruikt worden voor verschillende doeleinden; een dagelijks beheer van de religieus erfgoedcollectie, een analyse van alle schadegevallen om de nodige erfgoedzorg op toe te passen, een waarderingstraject … Ook voor publieksontsluiting is een afgewerkte inventaris een noodzaak. Een tentoonstelling of publicatie kan pas volledig zijn als men een goed overzicht van de eigen collectie heeft. Hieronder enkele voorbeelden van publieksontsluiting op basis van een complete inventaris:

Processietentoonstelling in de Sint-Bavokerk van Mere

De heemkundige kring Erpe-Mere organiseerde in de Sint-Bavokerk van Mere een tentoonstelling over lokale processies en ommegangen. Hierbij stelde men de processieobjecten uit de Sint-Bavokerk tentoon in een zijbeuk, alsof de processie gaande was. Dankzij een dergelijke opstelling krijgen de bezoekers een beter en juister zicht op de processie. Het spreekt natuurlijk ook meer ter verbeelding. Daarnaast waren er heel wat foto’s te zien van lokale processies en ommegangen, met bijhorende uitleg bij.

Deze tentoonstelling werd gekoppeld aan hun activiteit in het kader van de Nacht van de Geschiedenis 2018: ‘Waar men gaat langs Vlaamse wegen’.

Fotoboek van de Sint-Amanduskerk van Denderleeuw

Nadat de inventarisatie in de Sint-Amanduskerk voltooid was vonden de vrijwilligers dat de mooie objecten uit de kerk verdienden om in een boek gegoten te worden. Vol enthousiasme gingen ze aan de slag: informatie verzamelen, objecten selecteren, bijhorende foto’s zoeken … . Hun inzet resulteerde in de publicatie van een uniek fotoboek “Kerkgoed – 9 eeuwen religieus erfgoed in Denderleeuw”.

In het boek vind je dus een selectie van topstukken uit de inventarisatie, maar ook het interieur van de kerk komt aan bod. Op die manier wil de kerkfabriek de inventarisatie en geschiedenis van de kerk voorgoed vastleggen. Met verve geslaagd zegt men dan.

Toer der torens tentoonstelling in de Sint-Margrietkerk te Neigem

‘Toer der Torens’ is een reizende tentoonstelling van erfgoedobjecten uit Ninove. Hierbij worden de erfgoedobjecten en kunstvoorwerpen in het bezit van de stad aangevuld met het lokaal religieus erfgoed van de kerk waar de tentoonstelling dan plaatsvindt. In totaal zal de tentoonstelling te zien zijn in zes kerken in Ninove.

Op Erfgoeddag 2018 opende de tentoonstelling in de Sint-Margrietkerk te Neigem. De inventaris was net afgerond in Neigem. Dankzij deze inventarisatie kon men gericht interessante en unieke objecten selecteren om de tentoonstelling vorm te geven.

Kerkschatten op straat

Nu de inventarisatie al twee jaar loopt en we in sommige gemeenten in de eindfase zitten, is het tijd om met dit geleverde werk op verschillende manieren naar buiten te komen. Onder andere via ‘Kerkschatten op straat’.

Hierbij wordt per gemeente één uniek religieus erfgoedobject uitgelicht en op een moderne en vooral duurzame manier in de kijker gezet. Het is niet de bedoeling om een ééndaags evenement rond dit object te organiseren, wel om het op een relatief permanente wijze in het straatbeeld te brengen. We richten ons voornamelijk op de lokale bevolking: zij wordt in het straatbeeld geconfronteerd met een moderne interpretatie van het object en leert zo het eigen erfgoed (opnieuw) kennen. Een informatief bord verbindt de moderne interpretatie en het originele object. De focus ligt steeds op de erfgoedwaarde van het object, niet op de religieuze waarde.

Op twee plaatsen wordt het al concreet. In Bambrugge viel de keuze op het Sint-Martinus glasraam in de Sint-Martinuskerk. Het gaat hier om een figuratief glasraam uit 1969, gemaakt door atelier Meersman uit Aalst. Het glasraam beeldt Sint-Martinus uit op zijn paard, met een bedelaar onderaan. Dit in felle kleuren. Het verschilt van de ‘traditionele’ glasramen in compositie, kleurgebruik en algemeen uitzicht. Het ziet er vrij modern en hedendaags uit. Een uniek stuk dus.

Het idee is om een afbeelding van dit glasraam elke avond te projecteren op het pleintje voor de kerk. Zo wordt de kleurenpracht van het glasraam, dat men nu enkel kan zien op het niet voor iedereen toegankelijke doksaal, zichtbaar voor iedereen. We onderzoeken ook of de contouren van het glasraam en de figuren aangebracht kunnen worden op het pleintje zelf. Zodat ook tijdens de dag het glasraam zichtbaar is in het straatbeeld. ’S avonds worden de contouren dan ingevuld met de kleuren van de projectie. Kinderen kunnen overdag ook met stoepkrijt aan de slag om de kleurvakken in te vullen.

In Denderleeuw gaat de keuze uit naar het Sint-Anna ten Drieënbeeld uit de Sint-Amanduskerk. De beeldengroep omvat Jezus, Maria en de heilige Anna (moeder van Maria). Dit beeld kent een rijke geschiedenis en kan terecht uniek genoemd worden. Een denkspeeltuig zal hier de moderne interpretatie van de beeldengroep vormen.

Dit denkspeeltuig zal, net als het originele beeld, volledig uit hout gemaakt worden. De figuren van Jezus, Maria en Anna worden uit elkaar getrokken en worden zo individuele beelden. Doel van het denkspeeltuig is om de beelden vanuit verschillende vertrekposities op de juiste plaats te krijgen: Maria links, Jezus midden en Anna rechts. Een informatiebord zorgt voor de juist context.

We onthullen het denkspeeltuig op kermismaandag 26 augustus. Om 17 uur is iedereen welkom op het grasplein voor het AC. Het doel van het project, de geschiedenis van het originele beeld en de kunde van de ambachtsman, je komt het allemaal te weten bij de inhuldiging. Schepen Jan De Nul zal als eerste het speeltuig ook uittesten. Afsluiten doen we met een receptie.

Partners

Het project is een samenwerking tussen Erfgoedcel Denderland en Vlaamse Overheid – departement Cultuur, jeugd en media:

  • Vlaamse overheid is verantwoordelijk voor inventarisatie roerend religieus erfgoed via databank erfgoedinzicht.be en zorgt ook voor inhoudelijke expertise.
  • Erfgoedcel Denderland zorgt voor de lokale verankering en organisatie van een vrijwilligerswerking. De erfgoedcel werk voor en samen met de gemeentes Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove.
  • Per parochiekerk worden andere partners betrokken, bv. de lokale kerkfabriek.