Dialect in Denderland: jaar van het dialect


In 2018 willen we sterk inzetten op lokale dialecten.

Dialect is heel broos immaterieel erfgoed: enerzijds is dialect als levende taal constant aan verandering onderhevig, anderzijds spreken minder en minder mensen dialect in een wereld waar Standaardnederlands de norm is geworden. Wij willen met de diverse projecten de waarde van de lokale dialecten in de verf zetten, in de hoop bij te dragen aan het bewaren en waarderen van dialect als immaterieel erfgoed.

NAVIGEER NAAR:

Regionale acties

Lokale acties: AALSTDENDERLEEUWERPE-MERELEDENINOVE

 


REGIONALE ACTIES

Erfgoedcel Denderland brengt 37 dialecten in beeld

77 filmpjes die de rijkdom tonen van 37 dialecten in Denderland. Dat is het resultaat van de dialectopnames die Erfgoedcel Denderland organiseerde in alle deelgemeenten van Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove in het kader van het ‘jaar van het dialect’. Luister naar lokale anekdotes, recepten van streekgerechten, verhalen over dorpsfiguren of markante gebeurtenissen uit het verleden. Of vergelijk de dialecten door opnames van de parabel van de verloren zoon te bekijken, een verhaal dat sinds de 19e eeuw werd gebruikt bij dialectonderzoek.

Kom meer te weten over de konkers in Aalst, het godsdeel in Aaigem en Bambrugge, de onderbroek van Alma uit Gijzegem, de tovenaars van Iddergem, het strontstraatje in Smetlede, de eerste atheïst in Lieferinge, zatte Omer uit Welle of de wortelkrabbers uit Ninove. Leer hoe je Pollaarse trot of Vlekkemse sop maakt.

De filmpjes zijn nu te raadplegen op MADEinDENDERLAND.be en zullen in het najaar van 2018 te zien zijn in de tentoonstelling ‘Dialect in Denderland’.

(c) Hendrik De Schrijver

Klik op ‘extra’ voor meer info over het gebruik van de parabel van de verloren zoon in vroeger dialectonderzoek.

extra

 

In 1874 publiceerde J.H. Winkler het boek Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon, waarin hij voor een groot aantal Nederlandse en Friese dialecten in Nederland, Vlaanderen en Duitsland een vertaling optekende van de “gelijkenis van de verloren zoon” (Lucas 15:11-32).

Voor onze regio werden Eichem en Ninove onderzocht door de optekening van ‘de parabel van de verloren zoon’ in het lokale dialect. De dialectsprekers uit Eichem en Ninove werd gevraagd het verhaal van de verloren zoon te ‘vertalen’. We selecteren enkele zinnetjes uit het onderzoek:

Originele tekst:

Begin van het verhaal:

11 Iemand had twee zoons.

12 De jongste zei tee z’n vader: vader! Geef u me m’n deel van uw goed, dat mij toekomt; en toe verdeelde de vader z’n goed.

Het einde van het verhaal:

31 Toe zei de vader tegen ‘m: m’n jongen! Je bent immers altijd bij me en al ’t mijne is ’t joue.

32 Jij behoorde dus ook wel degelik vroolik en blij te weze, want je broer was dood en i is gevonde.

Vertalingen:

Ninove (1840) Eichem (1873)
11. Doa was ne kieë re mensj, die twieë zoenen oa.

 

12. En de joengste van die twieë kadeeën za tege za voar: voar! gee’ ma ‘t poart da’ ma toekomt. En de voar gaf em za poart.

 

31. En de voar za: joengen! g’etjsj ga altijd ba ma geweest en a’ da’ ‘k iik oa, oa je ga.

 

32. Wa mosten na ne kieë kermes aven en plezierig zijn; want ik meindjsjen dat a brier diued was en ge moetjsj pêezen dat en van-er leevetig geworren es; a was verloeren en a es van-er gevonnen.

 

11. Der was ‘ne kieër ‘ne maan die twieë zonen ou.

 

12. De jongste zaai tege zij voar: voar! gee maai ‘t dieël van ‘t goed da maai toekomt. En a verdiljdjegen eier ‘t goed.

 

31. Moar de voar zaai em: zoon! gaai zijd altiues baai maai en aal da’ ‘k em es ‘t a.

 

32. Moar wa moeten fieësten en oons vereugen, omdad a bruur diue was en dat en weer liijft, dat en verloren was en dat en gevonnen es.

 

 

 

Deze volledige teksten zijn beschikbaar op de website van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)

verbergen

Dialect in Denderland – Een rondreizende tentoonstelling

De dialecten uit Denderland zijn soms gelijkend en soms verschillend, soms plat maar altijd mooi. In de tentoonstelling ‘Dialect in Denderland’ kom je meer te weten over de dialecten uit de regio.

In het voorjaar organiseerden we dialectopnames in alle deelgemeenten van Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove. Deze 77 filmpjes kan je volledig bekijken in de tentoonstelling. Zo krijg je een mooi overzicht van alle 37 dialecten. Verder kom je meer te weten over dialectonderzoek in de streek. Onze regio werd in het verleden op dit vlak regelmatig onderzocht. Denderland is immers interessant door zijn ligging, pal op de grens tussen de Vlaamse en de Brabantse dialecten. Dit heeft immers een bepalende invloed gehad op de ontwikkeling van de volkstaal.

Vanaf september 2018 is de tentoonstelling telkens een maand te zien in ’t Gasthuys Stedelijk Museum in Aalst en de bibliotheken van Erpe-Mere, Lede, Ninove en Denderleeuw.

  • september 2018: bibliotheek Erpe-Mere
  • oktober 2018: ‘t Gasthuys Stedelijk Museum Aalst
  • november 2018: bibliotheek Lede
  • december 2018: bibliotheek Ninove
  • januari 2019: bibliotheek Denderleeuw

De brochure bij de tentoonstelling is gratis te verkrijgen op de locaties of hier te downloaden.

Lezingen – dialect in Denderland

In het kader van het ‘Jaar van het Dialect’ organiseren we in elke gemeente van Denderland een lezing over de verschillende dialecten, in samenwerking met de Universiteit Gent.

Vele dialectsprekers vinden hun eigen dialect speciaal en ‘totaal anders’ dan dat van de buurgemeente, maar de inwoners van de Denderstreek mogen zeggen dat hun eigen taal toch wel opmerkelijk is. De gemeenten aan de Dender zoals Ninove, Denderleeuw en Aalst kennen een uitgesproken Brabants dialect, terwijl de dialecten van Lede en Erpe-Mere veeleer op het grensgebied liggen tussen de Brabantse en de Oost-Vlaamse dialecten.

De bedoeling van de lezing is allereerst het publiek ervan te doordringen dat dialect volstrekt geen verbasterd Nederlands is. Ook in Denderland sprak men vroeger uiteraard geen Algemeen Nederlands, dat dan achteraf verbasterd werd door ‘letters’ te veranderen, ‘op te eten’ of ‘in te slikken’. Elk traditioneel dialect is de voortzetting van taalvormen uit het verleden, oraal overgeleverd van generatie op generatie. Een bepaald dialect is om economische en politieke redenen toonaangevend geworden en heeft dan de cultuurtaal geleverd. Standaardnederlands is op het Hollandse dialect gebaseerd. De andere dialecten zijn taalkundig en communicatief even waardevol, maar hebben dus minder geluk gehad.

Daarnaast wordt een overzicht van de dialectologie als wetenschap gegeven, met daarbij onder meer de verschillende dialectverzamelingen, die ook veel inlichtingen over de dialecten van de streek bevatten.

Tot slot behandelt de lezing het dialectlandschap in Nederlandstalig België, waar drie dialectgroepen worden onderscheiden: Vlaams (verdeeld in West- en Oost-Vlaams), Brabants en Limburgs. Dat dialectlandschap is lang geleden tot stand gekomen tijdens de volksverhuizingen, toen Germanen zowel van over de zee (Saksen) als van over het land (Franken) onze streken hebben bevolkt. Daarna komen ook meer specifiek de dialecten van de Denderstreek aan bod.

Sprekers

Professor Jacques Van Keymeulen

Prof. dr. Jacques Van Keymeulen is taalkundige en historicus. Hij doceert aan de vakgroep Nederlandse taalkunde van de Universiteit Gent historische taalkunde en variatielinguïstiek. Hij is ook voorzitter van ‘Variaties. Koepelorganisatie voor dialecten en oraal erfgoed in Vlaanderen’.

Liesbet Triest

Liesbet Triest is als taalkundige verbonden aan de UGent, waar ze jarenlang werkte aan het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten en aan andere dialectologische projecten. Als streekgenote kent ze als geen ander de variaties binnen de dialecten in Denderland.

Programma

Erpe-Mere // Ma 29 oktober 2018 // Prof. Jacques Van Keymeulen // 20u // Bibliotheek Erpe-Mere

Ninove // Do 6 december 2018 // Prof. Jacques Van Keymeulen // 20u // Bibliotheek Ninove

Lede // Do 6 december 2018 // Liesbet Triest // 20u // GC De Volkskring

Aalst // Wo 23 januari // Prof. Jacques Van Keymeulen // 20u // CC De Werf

Denderleeuw // 6 februari 2019 // Prof. Jacques Van Keymeulen // 20u // Bibliotheek Denderleeuw

 

Cursus ‘volksverhalen vertellen’

Een eerste actie rond dialecten vond al plaats in 2017, namelijk de workshop ‘volksverhalen vertellen’.

Een twintigtal enthousiaste cursisten volgden de lessen, waarna zij hun vertelkunsten aan het grote publiek toonden op twee luisteravonden. Hieronder vindt u enkele sfeerbeelden van de luisteravond in Meldert.

 



Digitaliseringstraject – Woordenboek van de Nederlandse dialecten (WND)

De dialecten in Denderland zijn door vele lokale dialectkenners in het verleden onderzocht en in kaart gebracht. Zo ontstonden lange lijsten met dialectwoorden, zegswijzen, anekdotes of zelfs beschrijvingen van grammatica die uitmondden in dialectwoordenboeken.

Om deze kennis toegankelijk te maken voor het brede publiek en voor wetenschappelijk onderzoek, werken we samen met de Universiteit Gent. Onze lokale dialectwoordenboeken krijgen zo een plaats op de “Woordenbank van Nederlandse Dialecten” (WND). Dit is een digitale database die woorden en betekenissen uit lokale en regionale dialectwoordenboeken bevat. Zo kan je via de zoekfunctie snel te weten komen hoe een woord als bijvoorbeeld ‘vlinder’ of ‘emmer’ in verschillende dialectwoordenboeken is omschreven.

De dialectwoordenboeken uit Denderland die mee worden gedigitaliseerd in dit project zijn:

  • Den Oilsjtersen Diksjoneir van Jan Louies uit Aalst
  • Leedse woordenschat en zegswijzen van Paul Bijl uit Lede
  • Azzoeë gezeid van Jozef Van der Speeten en Patrick Praet, uit Okegem (Ninove)
  • Bijdragen over Eereghem: Dialectwoorden van Adriaan Van de Weghe uit Iddergem (Denderleeuw)
  • Algemieën Bekoest Ninoofs : het Ninoofs dialectwoordenboek” door de dialectwerkgroep uit Ninove. Dit woordenboek zal eind 2018 in een nieuwe editie uitgegeven worden. Het is de nieuwe editie die zal opgenomen worden in de Woordenbank van de Nederlandse Dialecten.
  • Daarnaast komen ook woordenlijsten van de Heemkundige Kring Erpe-Mere en de bibliotheek van Erpe-Mere in aanmerking op opgenomen te worden.

Meer informatie over dit digitaliseringsproject vindt je hier: www.woordenbank.be.

 


LOKALE ACTIES

Naast onze regionale dialectinitiatieven, broeit er op lokaal vlak ook heel wat rond dialect. Hier kan je per gemeente ontdekken wat er op dialectvlak te beleven valt.

 

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN AALST

Aalst kiest voor Rezzekes!

Op donderdag 17 oktober werd het mooiste dialectwoord van Groot-Aalst bekend gemaakt tijdens de nocturne van de Academie voor Podiumkunsten in ’t Gasthuys Stedelijk Museum. 1961 bewoners brachten hun stem uit. Met 440 stemmen werd Rezzekes de terechte winnaar!

De volledige top tien:

 

  1. Rezzekes: eventjes.
  2. Schiefrechtoever: schuin tegenover.
  3. Flieramois: vleermuis.
  4. Appandisitslasjen: bepaald soort pantoffels die men meeneemt bij hospitalisatie.
  5. Zingelbintjen: elleboogbeentje.
  6. Iekenissen: lies.
  7. Bredden: buik, bierbuik.
  8. Konker: gemetselde boogvormige (spoorweg)tunnel.
  9. Kadoensjt: acrobatie, koprol.
  10. Erreet: opnieuw.

 

Straatnaamborden in dialect

In het kader van het ‘jaar van het dialect’ van Erfgoedcel Denderland en Stad Aalst krijgen 48 straten of pleinen in Aalst een bijkomend straatnaambord in het dialect. Het bordje wordt onder het officiële straatnaambord geplaatst, met voldoende zichtbaar onderscheid tussen de twee borden.

We lanceerden een algemene oproep naar voorstellen om een straat of plein een extra dialectbordje te geven. Uit meer dan 200 inzendingen werden 48 dialectbenamingen geselecteerd, die bij voorkeur geen loutere vertaling van de bestaande, Nederlandstalige straatnaam naar het dialect zijn, maar een benaming die verwijst naar een vroegere of in de volksmond gebruikte aanduiding.

Een bekend voorbeeld in Aalst is de Volksplaats, die meer bekendheid geniet onder de naam Eizelsploin. Vaak vertellen deze oude benamingen veel over de identiteit en geschiedenis van een plaats.

De volledige lijst van geselecteerde straten en pleinen die een dialectbordje krijgen, kan je hier raadplegen.

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN DENDERLEEUW

Desjtern verkozen tot mooiste Denderleeuws Dialectwoord

Op zaterdag 18 november 2017 werd het mooiste Denderleeuws dialectwoord onthuld in de bibliotheek. Tijdens de maand oktober kwamen bijna 600 inwoners langs om uit een selectie van 10 woorden hun favoriet te verkiezen. Uiteindelijk kwam het woord ‘desjtern’ als winnaar uit de bus.

Afgelopen voorjaar verzamelde de commissie Patrimonium van de gemeente Denderleeuw niet minder dan 264 Denderleeuwse dialectwoorden, ingezonden door (oud-)inwoners van Denderleeuw. Uit deze ruime verzameling selecteerden de leden van de commissie tien woorden die kandidaat waren om tot ‘mooiste dialectwoord van Denderleeuw’ verkozen te worden. Gedurende de hele maand oktober kon iedereen zijn stem uitbrengen. In de bibliotheek stond een echt stemhokje mét rood potlood klaar. Authentieker kan haast niet. Bijna 600 inwoners kwamen langs om uit de selectie van tien woorden hun favoriet te verkiezen. Geen makkelijke opdracht, want het waren stuk voor stuk pareltjes.

Uit de selectie werd het woord ‘desjtern’ verkozen tot het mooiste dialectwoord van onze gemeente. Maar liefst 118 mensen stemden voor dit woord. Desjtern’ is een woord met meerdere betekenissen. Zo kan je dit gebruiken bij het morsen tijdens het eten, wanneer je voedsel plet met je vork of wanneer iemand absoluut geen handige Harry is, maar zoals in de volksmond een ‘desjtereir’.

Als herinnering aan dit mooie initiatief werd op 18 november een mooi plakkaat onthuld in de bibliotheek.

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN ERPE-MERE

Het mooiste dialectwoord van Erpe-Mere

Op maandag 29 oktober 2018 werd tijdens de dialectlezing van professor J. Van Keymeulen het ‘schoonste dialectwoord van Erpe-Mere’ bekend gemaakt. Bijna 1000 inwoners brachten hun stem uit. Erpe-Mere koos massaal voor ‘geschallotterd’, wat zo veel betekent als gekwetst, zwaar toegetakeld.

De volledige top tien:

  1. Geschallotterd: gekwetst, zwaar toegetakeld.
  2. Annekesnest: rommel, warboel.
  3. Tendoetendoet: nee nee, zeker niet.
  4. Blaffeturen: luiken voor vensters.
  5. Eurken: luisteren, gehoorzamen.
  6. Oesjvlek: kopvlees, ook osjvlek of kipkap genoemd.
  7. Gerreken: smalle kier, spleetje.
  8. Moiljer: meikever, molenaar.
  9. Achterleis: inkom met een afdakje aan de achterkant van een woning.
  10. Tesjtjen: aarden ovenschotel, kommetje.

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN LEDE

Rezzekes verkozen tot schoonste dialectwoord van Lede

Persijnen, bloende, riesteren … Stuk voor stuk prachtige woorden uit het Leedse dialect. Maar welk woord springt eruit? Wat is het schoonste dialectwoord uit Lede?

Ook Lede ging op zoek naar haar schoonste dialectwoord. Inwoners konden in de zomer van 2018 hun favoriete dialectwoord indienen. Een jury koos hieruit een top tien met de markantste woorden. Van 15 september tot 15 oktober kon men dan kiezen voor het schoonste dialectwoord van Lede via schoonstedialectwoord.lede.be of in de bib van Lede. Op 20 oktober werd bekendgemaakt dat Rezzekes het Schoonste Dialectwoord van Lede is.

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN NINOVE

Vazjelink is het ‘Schoonste Dialectwoord’ van groot Ninove

Na Denderleeuw, waar ‘desjtern’ werd verkozen tot mooiste dialectwoord, was het de beurt aan Ninove. Onder de titel “Sji-sjimadam? Sjarlowie? Ne sjoekelieër va sjokkelat?” ging Ninove op zoek naar het ‘Schoonste Dialectwoord’ van groot Ninove.

Een maand lang kon iedere inwoner van Ninove op twee plaatsen in een echt stemhokje stemmen voor een van de tien geselecteerde woorden. De dienst cultuur ging ook langs bij WZC Klateringen, onmoetingscentrum De Fontein en de bib om stemmen te ronselen. Bijna 1.200 Ninovieters kozen hun favoriete dialectwoord. Het werd een nek-aan-nekrace tussen twee woorden, en ook de strijd om het derde podiumplekje bleef spannend tot op het eind.

Op Erfgoeddag werd eindelijk bekend gemaakt welk woord won! Op ludieke wijze verkondigde de belleman met veel trots het verkozen woord: voortaan staat ‘vazjelink’ bekend als het schoonste woord van (groot) Ninove. Een zilveren medaille was voor ‘koeëpoesjerau’. Brons ging naar ‘skofferdauinen’.

Meer info vind je op de website van Ninove.