Dialect in Denderland: jaar van het dialect


In 2018 willen we sterk inzetten op lokale dialecten.

Dialect is heel broos immaterieel erfgoed: enerzijds is dialect als levende taal constant aan verandering onderhevig, anderzijds spreken minder en minder mensen dialect in een wereld waar Standaardnederlands de norm is geworden. Wij willen met de diverse projecten de waarde van de lokale dialecten in de verf zetten, in de hoop bij te dragen aan het bewaren en waarderen van dialect als immaterieel erfgoed.

NAVIGEER NAAR:

Regionale acties

Lokale acties: AALSTDENDERLEEUWERPE-MERELEDENINOVE

 


REGIONALE ACTIES

Erfgoedcel Denderland brengt 37 dialecten in beeld

77 filmpjes die de rijkdom tonen van 37 dialecten in Denderland. Dat is het resultaat van de dialectopnames die Erfgoedcel Denderland organiseerde in alle deelgemeenten van Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove in het kader van het ‘jaar van het dialect’. Luister naar lokale anekdotes, recepten van streekgerechten, verhalen over dorpsfiguren of markante gebeurtenissen uit het verleden. Of vergelijk de dialecten door opnames van de parabel van de verloren zoon te bekijken, een verhaal dat sinds de 19e eeuw werd gebruikt bij dialectonderzoek.

Kom meer te weten over de konkers in Aalst, het godsdeel in Aaigem en Bambrugge, de onderbroek van Alma uit Gijzegem, de tovenaars van Iddergem, het strontstraatje in Smetlede, de eerste atheïst in Lieferinge, zatte Omer uit Welle of de wortelkrabbers uit Ninove. Leer hoe je Pollaarse trot of Vlekkemse sop maakt.

De filmpjes zijn nu te raadplegen op MADEinDENDERLAND.be en zullen in het najaar van 2018 te zien zijn in de tentoonstelling ‘Dialect in Denderland’.

(c) Hendrik De Schrijver

Klik op ‘extra’ voor meer info over het gebruik van de parabel van de verloren zoon in vroeger dialectonderzoek.

extra

 

In 1874 publiceerde J.H. Winkler het boek Algemeen Nederduitsch en Friesch Dialecticon, waarin hij voor een groot aantal Nederlandse en Friese dialecten in Nederland, Vlaanderen en Duitsland een vertaling optekende van de “gelijkenis van de verloren zoon” (Lucas 15:11-32).

Voor onze regio werden Eichem en Ninove onderzocht door de optekening van ‘de parabel van de verloren zoon’ in het lokale dialect. De dialectsprekers uit Eichem en Ninove werd gevraagd het verhaal van de verloren zoon te ‘vertalen’. We selecteren enkele zinnetjes uit het onderzoek:

Originele tekst:

Begin van het verhaal:

11 Iemand had twee zoons.

12 De jongste zei tee z’n vader: vader! Geef u me m’n deel van uw goed, dat mij toekomt; en toe verdeelde de vader z’n goed.

Het einde van het verhaal:

31 Toe zei de vader tegen ‘m: m’n jongen! Je bent immers altijd bij me en al ’t mijne is ’t joue.

32 Jij behoorde dus ook wel degelik vroolik en blij te weze, want je broer was dood en i is gevonde.

Vertalingen:

Ninove (1840) Eichem (1873)
11. Doa was ne kieë re mensj, die twieë zoenen oa.

 

12. En de joengste van die twieë kadeeën za tege za voar: voar! gee’ ma ‘t poart da’ ma toekomt. En de voar gaf em za poart.

 

31. En de voar za: joengen! g’etjsj ga altijd ba ma geweest en a’ da’ ‘k iik oa, oa je ga.

 

32. Wa mosten na ne kieë kermes aven en plezierig zijn; want ik meindjsjen dat a brier diued was en ge moetjsj pêezen dat en van-er leevetig geworren es; a was verloeren en a es van-er gevonnen.

 

11. Der was ‘ne kieër ‘ne maan die twieë zonen ou.

 

12. De jongste zaai tege zij voar: voar! gee maai ‘t dieël van ‘t goed da maai toekomt. En a verdiljdjegen eier ‘t goed.

 

31. Moar de voar zaai em: zoon! gaai zijd altiues baai maai en aal da’ ‘k em es ‘t a.

 

32. Moar wa moeten fieësten en oons vereugen, omdad a bruur diue was en dat en weer liijft, dat en verloren was en dat en gevonnen es.

 

 

 

Deze volledige teksten zijn beschikbaar op de website van de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren (dbnl)

verbergen

Dialect in Denderland – Een rondreizende tentoonstelling

De dialecten uit Denderland zijn soms gelijkend en soms verschillend, soms plat maar altijd mooi. In de tentoonstelling ‘Dialect in Denderland’ kom je meer te weten over de dialecten uit de regio.

In het voorjaar organiseerden we dialectopnames in alle deelgemeenten van Aalst, Denderleeuw, Erpe-Mere, Lede en Ninove. Deze 77 filmpjes kan je volledig bekijken in de tentoonstelling. Zo krijg je een mooi overzicht van alle 37 dialecten. Verder kom je meer te weten over dialectonderzoek in de streek. Onze regio werd in het verleden op dit vlak regelmatig onderzocht. Denderland is immers interessant door zijn ligging, pal op de grens tussen de Vlaamse en de Brabantse dialecten. Dit heeft immers een bepalende invloed gehad op de ontwikkeling van de volkstaal.

Vanaf september 2018 is de tentoonstelling telkens een maand te zien in ’t Gasthuys Stedelijk Museum in Aalst en de bibliotheken van Erpe-Mere, Lede, Ninove en Denderleeuw.

  • september 2018: bibliotheek Erpe-Mere
  • oktober 2018: ‘t Gasthuys Stedelijk Museum Aalst
  • november 2018: bibliotheek Lede
  • december 2018: bibliotheek Ninove
  • januari 2019: bibliotheek Denderleeuw

De brochure bij de tentoonstelling is gratis te verkrijgen op de locaties of hier te downloaden.

Cursus ‘volksverhalen vertellen’

Een eerste actie rond dialecten vond al plaats in 2017, namelijk de workshop ‘volksverhalen vertellen’.

Een twintigtal enthousiaste cursisten volgden de lessen, waarna zij hun vertelkunsten aan het grote publiek toonden op twee luisteravonden. Hieronder vindt u enkele sfeerbeelden van de luisteravond in Meldert.

 

 

Digitaliseringstraject – Woordenboek van de Nederlandse dialecten (WND)

De dialecten in Denderland zijn door vele lokale dialectkenners in het verleden onderzocht en in kaart gebracht. Zo ontstonden lange lijsten met dialectwoorden, zegswijzen, anekdotes of zelfs beschrijvingen van grammatica die uitmondden in dialectwoordenboeken.

Om deze kennis toegankelijk te maken voor het brede publiek en voor wetenschappelijk onderzoek, werken we samen met de Universiteit Gent. Onze lokale dialectwoordenboeken krijgen zo een plaats op de “Woordenbank van Nederlandse Dialecten” (WND). Dit is een digitale database die woorden en betekenissen uit lokale en regionale dialectwoordenboeken bevat. Zo kan je via de zoekfunctie snel te weten komen hoe een woord als bijvoorbeeld ‘vlinder’ of ‘emmer’ in verschillende dialectwoordenboeken is omschreven.

De dialectwoordenboeken uit Denderland die mee worden gedigitaliseerd in dit project zijn:

  • Den Oilsjtersen Diksjoneir van Jan Louies uit Aalst
  • Leedse woordenschat en zegswijzen van Paul Bijl uit Lede
  • Azzoeë gezeid van Jozef Van der Speeten en Patrick Praet, uit Okegem (Ninove)
  • Bijdragen over Eereghem: Dialectwoorden van Adriaan Van de Weghe uit Iddergem (Denderleeuw)
  • Algemieën Bekoest Ninoofs : het Ninoofs dialectwoordenboek” door de dialectwerkgroep uit Ninove. Dit woordenboek zal eind 2018 in een nieuwe editie uitgegeven worden. Het is de nieuwe editie die zal opgenomen worden in de Woordenbank van de Nederlandse Dialecten.
  • Daarnaast komen ook woordenlijsten van de Heemkundige Kring Erpe-Mere en de bibliotheek van Erpe-Mere in aanmerking op opgenomen te worden.

Meer informatie over dit digitaliseringsproject vindt je hier: www.woordenbank.be.

 


LOKALE ACTIES

Naast onze regionale dialectinitiatieven, broeit er op lokaal vlak ook heel wat rond dialect. Hier kan je per gemeente ontdekken wat er op dialectvlak te beleven valt.

 

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN AALST

Het mooiste dialectwoord van Groot-Aalst

Konker, gralek, anzjevei, zjiemeleir, krejeis, kalisj …  Wat wordt het mooiste dialectwoord van Groot-Aalst?

Ook in Aalst gaan we in het kader van het ‘jaar van het dialect’ op zoek naar het mooiste dialectwoord van Groot-Aalst. De dialecten van Aalst, Gijzegem, Hofstade, Baardegem, Herdersem, Meldert, Moorsel, Erembodegem en Nieuwerkerken zijn soms gelijkend en soms verschillend, soms plat maar altijd mooi.

Welk woord verdient het volgens jou om mee te dingen naar de titel “mooiste dialectwoord van Groot-Aalst”? Dien nu je voorstel in via het formulier dat je op de website van Stad Aalst vindt.

Tot 26 augustus kan je jouw voorstel doen.  Nadien selecteert de Sectorale Deelraad Cultureel Erfgoed uit alle voorstellen 10 woorden die kans maken om het mooiste dialectwoord van Groot-Aalst te worden.

Op 21 september wordt de shortlist van tien woorden bekend gemaakt in UTOPIA tijdens een dialectlezing en een ludiek dictee. Vanaf dan kan je tot 17 oktober stemmen op jouw favoriete dialectwoord, zowel online als in een echt stemhokje in UTOPIA, cc De Werf en ’t Gasthuys Stedelijk Museum. Ook in een van de filialen van de bibliotheek kan je je stemformulier deponeren in een stembus.

Op 25 oktober wordt het winnende woord bekend gemaakt tijdens de nocturne van ’t Gasthuys Stedelijk Museum.

Straatnaamborden in dialect

In het kader van het ‘jaar van het dialect’ van Erfgoedcel Denderland en Stad Aalst krijgen 48 straten of pleinen in Aalst een bijkomend straatnaambord in het dialect. Het bordje wordt onder het officiële straatnaambord geplaatst, met voldoende zichtbaar onderscheid tussen de twee borden.

We lanceerden een algemene oproep naar voorstellen om een straat of plein een extra dialectbordje te geven. Uit meer dan 200 inzendingen werden 48 dialectbenamingen geselecteerd, die bij voorkeur geen loutere vertaling van de bestaande, Nederlandstalige straatnaam naar het dialect zijn, maar een benaming die verwijst naar een vroegere of in de volksmond gebruikte aanduiding.

Een bekend voorbeeld in Aalst is de Volksplaats, die meer bekendheid geniet onder de naam Eizelsploin. Vaak vertellen deze oude benamingen veel over de identiteit en geschiedenis van een plaats.

De volledige lijst van geselecteerde straten en pleinen die een dialectbordje krijgen, kan je hier raadplegen.

Lezing Prof. Dr. Jacques Van Keymeulen – Aalst in het Vlaamse dialectlandschap

De Werf // wo 23 jan 2019 // 20:00

Vele dialectsprekers vinden hun eigen dialect speciaal en ‘totaal anders’ dan dat van de buurgemeente, maar Aalstenaars mogen terecht zeggen dat hun eigen taal toch wel opmerkelijk is. De bevolking is er trots op en je hoort in Aalst dan ook Aalsters buiten de carnavalsperiode om. Het wordt nog veel gesproken.

Hoewel Aalst de tweede belangrijkste stad in Oost-Vlaanderen is, is het dialect volbloed Brabants. Het markantste verschijnsel in de Denderstreek is de zogenaamde mouillering (‘natmaking’) van medeklinkers als in ‘Madja of a badja’: ‘Mijdt u of hij bijt u’ als waarschuwing voor een gevaarlijke hond. De mouillering klinkt alsof er na de medeklinker een j wordt toegevoegd (kiendj = kind, geldj = geld…).

In tegenstelling tot wat vandaag vaak gedacht wordt, is dialect geen verbasterd Nederlands, maar een voortzetting van taalvormen uit het verleden. Standaardnederlands (het AN) is op het Hollandse dialect gebaseerd en om economische en politieke redenen toonaangevend geworden. De andere dialecten zijn taalkundig en communicatief even waardevol, maar hebben dus minder geluk gehad.

Het dialect van Aalst is redelijk goed onderzocht, onder andere door de Leuvense professor Philémon Colinet, de Gentse professor Valère Vanacker, dialectliefhebber Jan Louies met ‘Den Oilsjtersen Diksjoneir’ en mediafiguur Freek Braeckman die afstudeerde met een studie over het Aalsters.

Wil je meer ontdekken over het Aalsterse dialect en de dialecten in Denderland? Boek dan nu je tickets via deze link.

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN DENDERLEEUW

Desjtern verkozen tot mooiste Denderleeuws Dialectwoord

Op zaterdag 18 november 2017 werd het mooiste Denderleeuws dialectwoord onthuld in de bibliotheek. Tijdens de maand oktober kwamen bijna 600 inwoners langs om uit een selectie van 10 woorden hun favoriet te verkiezen. Uiteindelijk kwam het woord ‘desjtern’ als winnaar uit de bus.

Afgelopen voorjaar verzamelde de commissie Patrimonium van de gemeente Denderleeuw niet minder dan 264 Denderleeuwse dialectwoorden, ingezonden door (oud-)inwoners van Denderleeuw. Uit deze ruime verzameling selecteerden de leden van de commissie tien woorden die kandidaat waren om tot ‘mooiste dialectwoord van Denderleeuw’ verkozen te worden. Gedurende de hele maand oktober kon iedereen zijn stem uitbrengen. In de bibliotheek stond een echt stemhokje mét rood potlood klaar. Authentieker kan haast niet. Bijna 600 inwoners kwamen langs om uit de selectie van tien woorden hun favoriet te verkiezen. Geen makkelijke opdracht, want het waren stuk voor stuk pareltjes.

Uit de selectie werd het woord ‘desjtern’ verkozen tot het mooiste dialectwoord van onze gemeente. Maar liefst 118 mensen stemden voor dit woord. Desjtern’ is een woord met meerdere betekenissen. Zo kan je dit gebruiken bij het morsen tijdens het eten, wanneer je voedsel plet met je vork of wanneer iemand absoluut geen handige Harry is, maar zoals in de volksmond een ‘desjtereir’.

Als herinnering aan dit mooie initiatief werd op 18 november een mooi plakkaat onthuld in de bibliotheek.

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN ERPE-MERE

Het mooiste dialectwoord van Erpe-Mere

Ne moljer, nen bakker, e keuningske, ne ronker of ne ronkort? Wat wordt het mooiste dialectwoord van Erpe-Mere?

In het kader van het ‘jaar van het dialect’ van Erfgoedcel Denderland, gaan we op zoek naar het mooiste dialectwoord van Erpe-Mere. De dialecten uit Aaigem, Bambrugge, Burst, Erondegem, Erpe, Mere, Ottergem en Vlekkem zijn soms gelijkend en soms verschillend, soms plat maar altijd mooi.

“Dialect is zeer broos immaterieel erfgoed”, verduidelijkt Michaël Van Houtte van de erfgoedcel. “Enerzijds is dialect als levende taal constant aan verandering onderhevig. Anderzijds spreken minder en minder mensen dialect in een wereld waar Standaardnederlands de norm is geworden. Wij willen met enkele projecten de waarde van de lokale dialecten in de verf zetten. Op die manier hopen we bij te dragen aan het bewaren en waarderen van dialect als immaterieel erfgoed.” En dus mogen de dialecten uit Erpe-Mere zeker niet ontbreken!

Welk woord verdient het volgens jou om mee te dingen naar de titel “mooiste dialectwoord van Erpe-Mere”? Dien nu je voorstel in via dit formulier of via de inleverbus die je in de bibliotheek terug vindt.

Tot eind augustus kan je voorstellen doen. Uit alle voorstellen wordt een shortlist bepaald van tien dialectwoorden waarop je in oktober 2018 zal kunnen stemmen in een echt stemhokje in de bibliotheek.

Lezing: “Stemmen in Steenberg”: Dialecten in Erpe-Mere – op de grens tussen de Brabantse en de Vlaamse dialecten door Prof. Dr. J. Van Keymeulen

 29 oktober 2018 // 20u // Steenberg, Oudenaardsesteenweg 458, 9420 Erpe-Mere

 Vele dialectsprekers vinden hun eigen dialect speciaal en ‘totaal anders’ dan dat van de buurgemeente, maar de inwoners van de Denderstreek mogen zeggen dat hun eigen taal toch wel opmerkelijk is.

Hoewel de gemeenten aan de Dender zoals Aalst en Ninove een Brabants dialect kennen, ligt Erpe-Mere pal in de overgang tussen de Brabantse en de Oost-Vlaamse dialecten.

De bedoeling van de lezing is allereerst het publiek ervan te doordringen dat dialect volstrekt geen verbasterd Nederlands is; ook in Erpe-Mere sprak men vroeger uiteraard geen Algemeen Nederlands, dat dan achteraf verbasterd werd door ‘letters’ te veranderen, ‘op te eten’ of ‘in te slikken’. Elk traditioneel dialect is de voorzetting van taalvormen uit het verleden, oraal overgeleverd van generatie op generatie. Een bepaald dialect is om economische en politieke redenen toonaangevend geworden en heeft dan de cultuurtaal geleverd.  Standaardnederlands is op het Hollandse dialect gebaseerd; de andere dialecten zijn taalkundig en communicatief even waardevol, maar hebben dus minder geluk gehad.

Op de tweede plaats wordt een overzicht van de dialectologie als wetenschap gegeven, met daarbij o.a. de verschillende verzamelingen, die ook veel inlichtingen over de dialecten van de streek rond Erpe-Mere bevatten.

Op de derde plaats behandelt de lezing het dialectlandschap in Nederlandstalig België, waar drie dialectgroepen worden onderscheiden: Vlaams (verdeeld in West- en Oost-Vlaams), Brabants en Limburgs. Dat dialectlandschap is lang geleden tot stand gekomen tijdens de volksverhuizingen, toen Germanen zowel van over de zee (Saksen) als van over het land (Franken) onze streken hebben bevolkt. Daarna komen ook meer specifiek de dialecten van de Dendersteek aan bod.

Meer info vind je op de website van de gemeente: www.erpe-mere.be

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN LEDE

Het schoonste dialectwoord van Lede

Persijnen, bloende, riesteren … Stuk voor stuk prachtige woorden uit het Leedse dialect. Maar welk woord springt eruit? Wat is het schoonste dialectwoord uit Lede?

We vragen onze inwoners om hulp! Vanaf maandag 18 juni kan je jouw favoriete dialectwoorden nomineren via het formulier dat je in Lede Informeert kan vinden of via de site schoonstedialectwoord.lede.be. Wie het lijstje langer help te maken, maakt kans op een van de vier boekenbonnen ter waarde van 40 euro.

Woorden indienen kan tot en met 9 september. Nadien maakt de jury een top tien met de markantste woorden. Deze maken dan kans op de titel van schoonste dialectwoord van Lede.

Van 15 september tot 15 oktober gaan de kieshokjes open en kan je jouw stem uitbrengen in de bib van Lede of via onze website. Laat van je horen, misschien wint jouw inzending wel!

Eind oktober wordt het Schoonste Dialectwoord van Lede bekendgemaakt via een persconferentie. Dit is een samenwerking van de bibliotheek, cultuurdienst, Davidsfonds Lede, Erfgoedcel Denderland, Heemschut Lede en Radio Lede.

Meer informatie vind je via schoonstedialectwoord.lede.be

Luistervinken met Liesbet Triest – Lezing over dialecten en het Leeds

Donderdag 6 december // 20u // GC De Volkskring

Dialect, dat voelt als thuiskomen en zijn onlosmakelijk verbonden met een bepaalde plaats. Elke dialectspreker heeft wel een mening over hoe het echte dialect zou moeten klinken. Maar hoe zit het nu precies met die dialecten? Waar komen ze vandaan? Hebben ze nog wel een toekomst? En wat maakt het Leedse dialect nu zo uniek?

Liesbet Triest is als taalkundige verbonden aan de UGent, waar ze jarenlang werkte aan het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten en aan andere dialectologische projecten. Ze neemt je mee op ontdekkingstocht door de wondere wereld van het dialect, met uiteraard bijzondere aandacht voor het Leeds ende dialecten van alle deelgemeenten.

PRAKTISCH

  • Waar                     GC De Volkskring, Kasteeldreef 18, 9340 Lede
  • Wanneer              Donderdag 6 december 2018 // 20u00
  • Prijs                       € 5,00
  • Reservaties          gcdevolkring@lede.be

Meer info vind je via deze link.

 

 

DIALECT IN DENDERLAND: ACTIES IN NINOVE

Wat wordt het ‘Schoonste Dialectwoord’ van groot Ninove?

Na Denderleeuw, waar ‘desjtern’ werd verkozen tot mooiste dialectwoord, was het de beurt aan Ninove. Onder de titel “Sji-sjimadam? Sjarlowie? Ne sjoekelieër va sjokkelat?” ging Ninove op zoek naar het ‘Schoonste Dialectwoord’ van groot Ninove.

Een maand lang kon iedere inwoner van Ninove op twee plaatsen in een echt stemhokje stemmen voor een van de tien geselecteerde woorden. De dienst cultuur ging ook langs bij WZC Klateringen, onmoetingscentrum De Fontein en de bib om stemmen te ronselen. Bijna 1.200 Ninovieters kozen hun favoriete dialectwoord. Het werd een nek-aan-nekrace tussen twee woorden, en ook de strijd om het derde podiumplekje bleef spannend tot op het eind.

Op Erfgoeddag werd eindelijk bekend gemaakt welk woord won! Op ludieke wijze verkondigde de belleman met veel trots het verkozen woord: voortaan staat ‘vazjelink’ bekend als het schoonste woord van (groot) Ninove. Een zilveren medaille was voor ‘koeëpoesjerau’. Brons ging naar ‘skofferdauinen’.

Meer info vind je op de website van Ninove.